Tạ Đức Tuân
Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương
Tóm tắt
Hiệp định Thương mại Tự do Liên minh châu Âu - Việt Nam (EVFTA) được xem là một trong những thỏa thuận kinh tế song phương có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam, không chỉ bởi lợi ích kinh tế mà còn bởi tầm quan trọng của các cam kết phát triển bền vững mà hiệp định mang lại. Với mục tiêu thúc đẩy thương mại công bằng và bảo vệ các giá trị về môi trường và xã hội, EVFTA đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt nhưng cũng mang lại cơ hội lớn để doanh nghiệp Việt Nam chuyển mình theo hướng bền vững.
Cam kết phát triển bền vững trong EVFTA được thiết kế nhằm thúc đẩy sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo quyền lợi của người lao động và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Đây là động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp Việt Nam hướng tới chuyển đổi xanh, không chỉ để đáp ứng yêu cầu từ thị trường Liên minh châu Âu (EU) mà còn để duy trì tính cạnh tranh lâu dài trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Từ khóa: EVFTA, EU, doanh nghiệp, phát triển bền vững, chuyển đổi xanh.
1. Cam kết phát triển bền vững trong EVFTA
Hiệp định EVFTA không chỉ tạo ra cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu cho doanh nghiệp Việt Nam mà còn đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt về phát triển bền vững, bao gồm bảo vệ môi trường, tuân thủ tiêu chuẩn lao động và trách nhiệm xã hội. Đây là những tiêu chí quan trọng để doanh nghiệp có thể tận dụng ưu đãi thuế quan và tiếp cận thị trường EU một cách lâu dài.
Một trong những điều kiện quan trọng mà EVFTA yêu cầu là doanh nghiệp Việt Nam phải giảm phát thải khí nhà kính, hướng đến sản xuất xanh, sử dụng năng lượng tái tạo và bảo vệ đa dạng sinh học. Điều này nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm xuất khẩu không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững, phù hợp với Chiến lược tăng trưởng xanh của EU. Việc giảm sử dụng hóa chất độc hại, tối ưu hóa nguồn nước và năng lượng, giảm rác thải công nghiệp là những yếu tố bắt buộc đối với doanh nghiệp muốn tham gia vào chuỗi cung ứng bền vững của EU.
Ngoài ra, EU cũng áp dụng các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt trong nhập khẩu hàng hóa, đòi hỏi sản phẩm phải có chứng nhận quốc tế như FSC (chứng nhận rừng bền vững),… Doanh nghiệp Việt Nam muốn duy trì và mở rộng xuất khẩu sang EU cần đầu tư vào các quy trình sản xuất sạch, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn. Việc tuân thủ các cam kết phát triển bền vững không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao giá trị thương hiệu mà còn đảm bảo hội nhập thành công vào thị trường quốc tế trong dài hạn.
2. Động lực thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi xanh
Việc chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam khi xuất khẩu vào EU, đặc biệt trong bối cảnh thực thi EVFTA. Thị trường EU không chỉ ưu tiên các sản phẩm có giá trị kinh tế cao mà còn đặt ra tiêu chuẩn khắt khe về bảo vệ môi trường, phát thải carbon và phát triển bền vững. Đây vừa là cơ hội, vừa là động lực buộc doanh nghiệp Việt Nam phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế, như sau:
- Tiếp cận thị trường EU rộng lớn
EU là một trong những thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới, với hơn 450 triệu dân và xu hướng tiêu dùng ngày càng ưu tiên sản phẩm thân thiện với môi trường, ít phát thải carbon. Điều này mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực như nông sản, gỗ, dệt may, da giày nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn xanh. Những sản phẩm có chứng nhận FSC, GlobalGAP, Fair Trade, Rainforest Alliance sẽ dễ dàng tiếp cận thị trường EU hơn, tạo lợi thế cạnh tranh so với các quốc gia chưa áp dụng tiêu chuẩn bền vững.
- Tăng cường năng lực cạnh tranh
Chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh, sử dụng năng lượng tái tạo, áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí sản xuất, giảm lãng phí nguyên liệu và nâng cao hiệu quả hoạt động. Ngoài ra, việc đầu tư vào công nghệ thân thiện với môi trường không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng quy định của EU mà còn giúp nâng cao uy tín thương hiệu, khẳng định cam kết phát triển bền vững với khách hàng quốc tế. Các doanh nghiệp đạt chứng nhận xanh sẽ có cơ hội định vị sản phẩm cao hơn, từ đó tăng giá trị xuất khẩu và mở rộng thị phần tại EU.
- Hạn chế rủi ro từ hàng rào kỹ thuật và thuế carbon
EU đang siết chặt các quy định về phát thải khí carbon, sử dụng hóa chất độc hại và nguồn gốc nguyên liệu, nếu không chuyển đổi sang sản xuất bền vững, doanh nghiệp Việt có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Đặc biệt, EU đang triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), trong đó đánh thuế cao đối với những sản phẩm có mức phát thải CO₂ lớn nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không sớm đầu tư vào công nghệ xanh, cải thiện quy trình sản xuất, họ sẽ đối mặt với chi phí thuế quan cao hơn và khả năng mất lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
3. Giải pháp thúc đẩy chuyển đổi xanh
Để tận dụng cơ hội từ EVFTA và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường EU, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh, bền vững. Việc áp dụng công nghệ xanh, đạt chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng chiến lược kinh doanh bền vững không chỉ giúp doanh nghiệp gia tăng lợi thế cạnh tranh mà còn đảm bảo sự phát triển lâu dài, giảm thiểu rủi ro từ các quy định môi trường khắt khe của EU. Những giải pháp cần thực hiện để đạt được điều này là:
Thứ nhất, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ xanh trong sản xuất
Doanh nghiệp cần đầu tư vào năng lượng mặt trời, điện gió, giúp giảm phụ thuộc vào nguyên liệu hóa thạch và cắt giảm lượng khí thải CO₂, Áp dụng hệ thống tuần hoàn nước trong sản xuất giúp tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và sử dụng công nghệ tiên tiến trong sản xuất, giúp giảm lượng chất thải rắn, giảm tiêu thụ điện năng và nâng cao hiệu suất sử dụng nguyên liệu, đẩy mạnh cải tiến hệ thống lọc khí thải, tái chế nguyên liệu thừa, đảm bảo quá trình sản xuất thân thiện với môi trường.
Thứ hai, đầu tư để đạt được chứng nhận và các tiêu chuẩn quốc tế
Doanh nghiệp cần đạt các chứng nhận môi trường như FSC (chứng nhận gỗ hợp pháp), GlobalGAP (nông sản sạch), ISO 14001 (quản lý môi trường) để đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu của EU. Những chứng nhận này giúp nâng cao uy tín thương hiệu, mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường cao cấp. Áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc điện tử, sử dụng mã QR, Blockchain để quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm xuất khẩu. Việc minh bạch hóa thông tin giúp doanh nghiệp tạo dựng niềm tin với đối tác châu Âu, đồng thời giảm nguy cơ bị từ chối nhập khẩu do không đáp ứng quy định về nguồn gốc hợp pháp và bền vững.
Thứ ba, xây dựng chiến lược kinh doanh bền vững
Doanh nghiệp cần phát triển các sản phẩm có thể tái chế, sử dụng nguyên liệu sinh học, giảm phát thải carbon trong quá trình sản xuất. Giảm sử dụng bao bì nhựa, thay thế bằng bao bì có thể phân hủy sinh học để phù hợp với tiêu chuẩn môi trường của EU. Mặt khác, doanh nghiệp Việt Nam cầy đẩy mạnh hợp tác với các doanh nghiệp EU, tham gia vào các chuỗi cung ứng xanh, giúp nâng cao năng lực xuất khẩu và tối ưu hóa nguồn nguyên liệu bền vững. Áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó tận dụng tối đa nguồn tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tối ưu hóa vòng đời sản phẩm.
4. Kết luận
EVFTA tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi xanh thông qua các cam kết phát triển bền vững. Những yêu cầu về tiêu chuẩn môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tối ưu hóa sản xuất và hướng tới mô hình kinh tế xanh. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường EU mà còn đóng góp vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả, doanh nghiệp cần sự hỗ trợ từ chính sách, tài chính và hợp tác quốc tế trong lộ trình chuyển đổi xanh.
Tài liệu tham khảo
1. Vụ Chính sách Thương mại Đa Biên, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU, truy cập tại: https://vntr.moit.gov.vn/vi/fta/31/1?fta_d=78
2. Thế Vinh (2024), Hợp tác theo hướng xanh, bền vững: “Cánh cửa” lớn cho chuỗi cung ứng Việt với đối tác EU, truy cập tại: https://vnbusiness.vn/viet-nam/hop-tac-theo-huong-xanh-ben-vung-canh-cua-lon-cho-chuoi-cung-ung-viet-voi-doi-tac-eu-1103531.html
3. Báo điện tử - Đảng Cộng sản Việt Nam (2023), Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, https://dangcongsan.vn/thoi-su/chien-luoc-quoc-gia-ve-tang-truong-xanh-640171.html
4. Hương Nguyễn (2024), Thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp Việt Nam – EU, hành động mạnh mẽ trong công cuộc chuyển đổi xanh, truy cập tại: https://moit.gov.vn/phat-trien-ben-vung/thuc-day-hop-tac-giua-doanh-nghiep-viet-nam-eu-hanh-dong-manh-me-trong-cong-cuoc-chuyen-doi-xanh.html
5. Ngọc Hân (2024), Cam kết mạnh mẽ về phát triển xanh giúp doanh nghiệp thâm nhập thị trường EU, nâng cao giá trị thương hiệu, truy cập tại: https://moit.gov.vn/tin-tuc/thi-truong-nuoc-ngoai/cam-ket-manh-me-ve-phat-trien-xanh-giup-doanh-nghiep-tham-nhap-thi-truong-eu-nang-cao-gia-tri-thuong-hieu.html
6. VCCI (2024), Động lực thúc đẩy doanh nghiệp xuất khẩu xanh, xuất khẩu bền vững, truy cập tại: https://trungtamwto.vn/tin-tuc/27466-dong-luc-thuc-day-doanh-nghiep-xuat-khau-xanh-xuat-khau-ben-vung